Đền Bạch Mã

Đền Bạch Mã nay là số nhà 76 phố Hàng Buồm. Có tên như vậy vì đền thờ thần Long Đỗ, cũng còn gọi là thần Bạch Mã. Sự tích thần thì sách Lĩnh Nam chích quái chép rằng: Đời Đường, Cao Biền đóng ở nước ta, đắp thêm La Thành. Vừa đắp xong, một buổi sáng Biền dạo xem phía ngoài cửa đông thành. Bỗng trời nổi mưa to gió lớn, mây ngũ sắc từ dưới đất dâng lên, ánh sáng lóe mắt. Một dị nhân mặc áo màu sặc sỡ, trang sức trông kỳ vĩ, cưỡi rồng đỏ, lơ lửng trong mây, khí thế ngùn ngụt, bay lên lượn xuống hồi lâu mới tan. Biền kinh ngạc cho là ma quỷ. Đêm ấy y mộng thấy thần nhân đến nói: “Ông đường có bụng ngờ, ta không phải là yêu khí. Ta chính là Long Đỗ Vương chính khí thần. Vì muốn xem thành mà hiện ra đó thôi”.

Biền tỉnh dậy, than rằng: “Ta không khuất phục được người phương xa chăng mà đến nỗi để cho ngoại quỷ dòm ngó, điều không hay của mình ru!”

Có người khuyên lập đàn, dùng sắt đúc tượng để yểm, Biền y theo. Vừa đọc thần chú, trời bỗng mịt mù, mưa gió giật đùng đùng, tượng sắt nát vụn. Biền sợ hãi, ý muốn về phương Bắc. Người đời lấy lạ, bèn lập đền ở phía đông kinh thành gọi là đền Long Đỗ. Về sau Lý Thái Tổ dời đô ra đây, xây thành, lại mộng thấy thần tới chúc mừng. Vua nói: “Người có thể chắc sẽ được hương lửa trăm năm chăng?”. Đáp: “Mong Thánh thượng được trường thọ vạn năm, thần đâu há chỉ hưởng trăm năm hương lửa”. Vua tỉnh dậy, sai cúng tế, lại phong làm Thăng Long thành hoàng đại vương.

Sách Thăng Long cổ tích khảo có chép chuyện “Đền Bạch Mã” như sau: “Lý Thái Tổ đắp thành mấy tháng không xong. Một đêm nằm mộng thấy một con ngựa trắng nói tiếng người: “Mạch đất Long Biên rất thiêng, nay đắp thành, mạch sẽ tắc… nên cho đào một cái cừ thông sang sông Thiên Phù và Tô Lịch để mạch lưu thông, nếu không chỉ phí công”. Tỉnh giấc Vua bèn làm như lời Ngựa trắng. Thành xây được. Khi hoàn tất có con ngựa trắng hiện cạnh thành. Quân sĩ đuổi đi, ngựa chạy đến đền Long Đỗ thì mất dấu. Vua cho đó là hiện thân thần Long Đỗ và phong là Bạch Mã đại vương”.

Câu chuyện cho thấy thần Long Đỗ tượng trưng cho vượng khí của nước Nam, lấn át tà khí phương Bắc, đặc biệt Cao Biền vốn là một pháp sư cao tay mà cũng phải bái phục đầu hàng. Đồng thời thần Long Đỗ lại còn là thần Ngựa trắng, giúp cho vua Lý xây dựng được thành Thăng Long.

Thực ra Ngựa trắng – Bạch Mã – vốn giữ một vị trí quan trọng trong tư duy người thời cổ. Ngựa được coi là ánh sáng. Hơn thế nữa ngựa màu trắng (bạch mã) càng có tính thiêng và tính biểu tượng cao. Ngựa trắng xán lạn, là hình ảnh của cái đẹp toàn bích, biểu trưng của sự uy nghi, oai vệ. Ngựa trắng Bạch Mã đã chỉ ra cho vua Lý khắc phục các trở ngại khi xây tòa thành Thăng Long có thể hiểu là thần đã đem ánh sáng hào quang của chính nghĩa, của đại nghĩa dân tộc mà rọi soi vào những mưu mô và thủ đoạn hắc ám của những kẻ phá hoại, vạch trần diện mạo của chúng, do đó mà công việc xây kinh đô mới thành công. Thần Bạch Mã – Ngựa Trắng khác nào vầng thái dương đem lại sinh khí cho đất nước, cho kinh đô mới. Từ đó nhân dân coi Long Đỗ - Bạch Mã là thần trấn giữa phía Đông.