Đền Cao Sơn

Nay ở phường Kim Liên, quận Đống Đa, vì vậy còn gọi là đền Kim Liên, thờ Cao Sơn được coi là thần trấn phía Nam kinh đô.

Theo sách Hà Nội địa dư, do Dương Bá Cung soạn năm 1851 thì lịch sử đền như sau: Thần là một trong 50 người con của Lạc Long Quân và Âu Cơ theo mẹ về vùng núi, được thờ là vị thứ 2 trong đền núi Tản Viên. Đền nguyên ở huyện Phụng Hóa, Thanh Hóa (nay thuộc huyện Nho Quan, Ninh Bình). Năm Hồng Phúc (1510) các tướng của Giản Tu Công là Nguyễn Bá Lân, Nguyễn Lữ, Nguyễn Hoằng Dụ từ Thanh Hóa đem quân ra Bắc diệt Lê Uy Mục. Khi qua huyện Phụng Hóa thấy một vùng núi rừng gọi là Vực Lầm có đền lợp tranh thờ Cao Sơn. Các tướng làm lễ xin thần phù hộ. Sau đó diệt được Uy Mục, đưa Giản Tu Công lên ngôi tức vua Tương Dực. Họ tâu vua sự việc thần Cao Sơn âm phù. Vua cho dựng đền ở chỗ đó và ủy Lê Tung soạn bài khắc vào bia ghi lại sự việc đó. Về sau bia trôi tới bến Bồ Đề. Đó là khoảng các năm Hoằng Định (1600 – 1610), dân phường Kim Liên vớt được bia, đem đặt ở đất Chùa để thờ, rất thiêng. Năm Cảnh Hưng 33 mới đem dựng ở bên phải của đền.

Như vậy là theo Hà Nội địa dư, đền Cao Sơn chỉ mới có ở Kim Liên vào đời Hoằng Định (1600 – 1610). Và tấm bia đá thì làm sao mà nổi được trên sông để trôi về bến Bồ Đề? Và trôi từ đâu đến bến đấy?

Lại còn đền Cao Sơn cổ ở Phụng Hóa thì nay còn không và bia do lê Tung soạn năm đầu đời Lê Tương Dực tức 1510 mà sách nói là dựng ở đền Cao Sơn, Phụng Hóa có phải là tấm bia mà dân Kim Liên vớt được không? Cứ đọc tấm bia hiện có ở đền Cao Sơn, Kim Liên thì đúng là Lê Tung thuật lại sự tích các tướng Nguyễn Văn Lữ có khấn lễ ở đền Cao Sơn ở Phụng Hóa mà soạn vào năm 1510 nhưng dòng cuối cùng của bạn bia lại ghi rõ là bia dựng ngày 1 tháng trong thu (tháng 80 năm Cảnh Hưng thứ 33(tức 1772)).

Như vậy thì tấm bia đền Cao Sơn, Kim Liên chỉ có thể hiện diện sớm nhất là năm 1772. Từ đó suy ra thì đền Cao Sơn sớm nhất là có từ năm 1510 và chậm nhất là năm 1772 và danh hiệu Nam trấn sớm nhất cũng chỉ có thể có từ 1510 hoặc thời Hoằng Định (1600 – 1610) chứ không thể có từ đời Lý như một số sách đã viết.

Dù sao nhân dân Thăng Long vẫn gửi gắm lòng tin vào thần Cao Sơn và tôn vinh là vị thần trấn giữ phía Nam cho ứng với tứ trấn Đông, Tây, Nam, Bắc.